تحلیل بنیادی بورس (قسمت دوازدهم): آشنایی با افزایش سرمایه

فهرست مطالب

• مقدمه
• مفهوم افزایش سرمایه از دید حسابداری و بنیادی
• دلایل انجام افزایش سرمایه
• فرایند انجام افزایش سرمایه در بورس
• انواع روش‌های افزایش سرمایه
• اثر افزایش سرمایه بر قیمت سهم
• سهام جایزه
• جمع‌بندی
• ادامه مسیر یادگیری
• سوالات متداول (FAQ)

این مقاله، قسمت دوازدهم از سری مقالات آموزشی تحلیل بنیادی بورس از مبتدی تا پیشرفته است.

مقدمه

افزایش سرمایه یکی از رویدادهای مهم برای هر شرکت بورسی است که بر ساختار مالی، قدرت تأمین منابع و ارزش سهامداران تأثیر می‌گذارد. این فرآیند به شرکت‌ها امکان می‌دهد منابع جدید جذب کنند، زیان‌های انباشته را جبران کنند یا طرح‌های توسعه‌ای خود را اجرا نمایند. برای سرمایه‌گذاران، درک دقیق روش‌ها، دلایل و اثرات افزایش سرمایه اهمیت زیادی دارد، زیرا تصمیمات صحیح در این زمینه می‌تواند ارزش دارایی‌ها را حفظ کرده و فرصت‌های رشد سودآوری را آشکار سازد.

۱. مفهوم افزایش سرمایه از دید حسابداری و بنیادی

از دیدگاه حسابداری، افزایش سرمایه به معنی افزایش رقم سرمایه ثبت‌شده شرکت در ترازنامه است. سرمایه، بخشی از حقوق صاحبان سهام محسوب می‌شود و نشان‌دهنده میزان آورده یا سهم مالکان شرکت است. زمانی که شرکت تصمیم به افزایش سرمایه می‌گیرد، در واقع عدد سرمایه در سمت حقوق صاحبان سهام افزایش یافته و در مقابل، منبع آن از بخش‌های مختلفی مانند سود انباشته، آورده نقدی سهامداران، صرف سهام یا تجدید ارزیابی دارایی‌ها تأمین می‌شود.

در ترازنامه، این تغییر معمولاً بدون تغییر در دارایی واقعی شرکت اتفاق می‌افتد، مگر در حالتی که افزایش سرمایه از محل آورده نقدی باشد که در آن وجه نقد جدید وارد شرکت می‌شود. در سایر روش‌ها (مانند افزایش سرمایه از محل سود انباشته یا تجدید ارزیابی دارایی‌ها)، صرفاً یک جابه‌جایی بین اقلام حسابداری در داخل بخش حقوق صاحبان سهام رخ می‌دهد. به بیان دیگر، در بیشتر موارد، افزایش سرمایه باعث تزریق پول جدید به شرکت نمی‌شود، بلکه تنها ساختار مالی آن را اصلاح می‌کند.

از دید بنیادی و تحلیلی، افزایش سرمایه باید با دقت بررسی شود، زیرا همه انواع آن تأثیر مشابهی بر ارزش ذاتی شرکت ندارند. اگر افزایش سرمایه با هدف تأمین مالی طرح‌های توسعه‌ای و افزایش سودآوری آتی انجام شود، می‌تواند برای سهامداران مثبت تلقی گردد. در مقابل، اگر صرفاً با هدف جبران زیان انباشته یا اصلاح ترازنامه بدون ورود وجه نقد باشد، اثر بنیادی قابل‌توجهی بر سودآوری شرکت نخواهد داشت.

بنابراین، از دید حسابداری، افزایش سرمایه یک تغییر در ساختار ترازنامه است، اما از دید بنیادی، اهمیت آن در نحوه اثرگذاری بر سودآوری، ارزش ذاتی و آینده شرکت نهفته است. هرچه افزایش سرمایه با هدف توسعه واقعی و افزایش جریان‌های نقدی آتی همراه باشد، از دید سرمایه‌گذار بنیادی مطلوب‌تر ارزیابی می‌شود.

۲. دلایل انجام افزایش سرمایه

شرکت‌های بورسی به دلایل مختلفی اقدام به افزایش سرمایه می‌کنند. مهم‌ترین هدف از این کار، تقویت بنیه مالی و تأمین منابع لازم برای ادامه و توسعه فعالیت‌های شرکت است. افزایش سرمایه در واقع ابزاری است که شرکت از طریق آن می‌تواند منابع جدید جذب کرده، بدهی‌های خود را کاهش دهد یا ساختار مالی‌اش را متعادل‌تر کند.

در ادامه، به مهم‌ترین دلایل افزایش سرمایه از دید مدیریت مالی و تحلیل بنیادی اشاره می‌شود:

1. تأمین منابع مالی برای طرح‌های توسعه: 

   بسیاری از شرکت‌ها برای اجرای طرح‌های توسعه‌ای، خرید تجهیزات جدید، افزایش ظرفیت تولید یا ورود به بازارهای جدید به سرمایه بیشتری نیاز دارند. در چنین شرایطی، شرکت ممکن است به جای استقراض از بانک‌ها (که هزینه مالی بالایی دارد)، از طریق افزایش سرمایه منابع مورد نیاز خود را از سهامداران فعلی یا جدید تأمین کند.

   این نوع افزایش سرمایه معمولاً از محل آورده نقدی و مطالبات حال‌شده سهامداران انجام می‌شود و در صورت اجرای موفق طرح‌های توسعه‌ای، می‌تواند سودآوری شرکت را در آینده افزایش دهد.

2. اصلاح ساختار مالی و کاهش بدهی‌ها:

   یکی دیگر از اهداف افزایش سرمایه، اصلاح نسبت بدهی به سرمایه است. زمانی که شرکت با سطح بالایی از بدهی مواجه باشد، ریسک مالی آن افزایش می‌یابد و ممکن است در دریافت تسهیلات جدید یا اجرای پروژه‌های آتی دچار مشکل شود.

   در چنین شرایطی، با افزایش سرمایه، نسبت حقوق صاحبان سهام به کل دارایی‌ها افزایش یافته و ساختار مالی شرکت مستحکم‌تر می‌شود. این موضوع از دید تحلیل بنیادی، نشانه‌ای مثبت برای کاهش ریسک سرمایه‌گذاری است.

3. جبران زیان انباشته:

   برخی از شرکت‌ها به دلیل عملکرد ضعیف در سال‌های گذشته، دارای زیان انباشته هستند و به همین دلیل نمی‌توانند سود تقسیمی یا طرح‌های توسعه‌ای را اجرا کنند. این شرکت‌ها ممکن است با هدف پاک‌سازی ترازنامه و خروج از شمول ماده ۱۴۱ قانون تجارت اقدام به افزایش سرمایه نمایند.

   در این حالت، افزایش سرمایه معمولاً از محل تجدید ارزیابی دارایی‌ها یا سود انباشته انجام می‌شود تا زیان‌های انباشته پوشش داده شده و وضعیت حقوق صاحبان سهام بهبود یابد. هرچند این روش معمولاً ورود وجه نقد جدید به شرکت ایجاد نمی‌کند، اما برای شرکت‌هایی که در آستانه ورشکستگی قرار دارند، اقدامی ضروری محسوب می‌شود.

4. رعایت الزامات سازمان بورس و قانون تجارت:

   بر اساس مقررات سازمان بورس و قانون تجارت، شرکت‌های سهامی عام باید حداقل سرمایه مشخصی داشته باشند. چنانچه سرمایه شرکت از حداقل تعیین‌شده کمتر شود، شرکت ملزم به افزایش سرمایه خواهد بود تا بتواند به فعالیت بورسی خود ادامه دهد. این نوع افزایش سرمایه بیشتر جنبه قانونی و ساختاری دارد تا اقتصادی.

5. افزایش جذابیت سهم در بازار:

   گاهی شرکت‌ها به منظور افزایش نقدشوندگی و جذابیت سهام خود، اقدام به افزایش سرمایه از محل سود انباشته می‌کنند. در این حالت، سهام جدید به صورت سهام جایزه بین سهامداران فعلی تقسیم می‌شود و تعداد سهام افزایش می‌یابد، در حالی که ارزش کل دارایی سهامدار تغییری نمی‌کند. این اقدام معمولاً تأثیر روانی مثبتی در بازار دارد و می‌تواند باعث رشد تقاضا برای سهم شود.

۳. فرآیند انجام افزایش سرمایه در بورس

افزایش سرمایه در شرکت‌های بورسی، فرآیندی رسمی و چندمرحله‌ای است که باید بر اساس قوانین سازمان بورس و اوراق بهادار و قانون تجارت انجام شود. این فرآیند از زمان تصمیم هیئت‌مدیره تا ثبت نهایی سرمایه جدید در اداره ثبت شرکت‌ها ممکن است چند ماه به طول بینجامد. شناخت مراحل افزایش سرمایه برای سهامداران اهمیت زیادی دارد، زیرا در هر مرحله، اطلاعیه‌هایی منتشر می‌شود که بر تصمیمات سرمایه‌گذاری و قیمت سهم تأثیرگذار است.

مراحل اصلی افزایش سرمایه به شرح زیر است:

1. تصمیم هیئت‌مدیره:

   فرآیند افزایش سرمایه با تصویب اولیه در هیئت‌مدیره شرکت آغاز می‌شود. اعضای هیئت‌مدیره با بررسی وضعیت مالی، نیازهای سرمایه‌ای و اهداف شرکت، پیشنهاد افزایش سرمایه را مطرح می‌کنند. در این مرحله، گزارش توجیهی افزایش سرمایه نیز توسط مدیریت تهیه می‌شود که شامل دلایل، میزان، محل تأمین و اهداف افزایش سرمایه است.

2. تأیید حسابرس و بازرس قانونی:

   گزارش توجیهی باید توسط حسابرس و بازرس قانونی شرکت بررسی و تأیید شود. این تأییدیه برای اطمینان از صحت اطلاعات مالی و واقع‌بینانه بودن طرح افزایش سرمایه الزامی است. در صورت عدم تأیید حسابرس، سازمان بورس اجازه ادامه مراحل را صادر نمی‌کند.

3. ارسال مدارک به سازمان بورس:

   پس از تأیید حسابرس، شرکت مدارک و مستندات مربوط به افزایش سرمایه را به سازمان بورس و اوراق بهادار ارسال می‌کند. سازمان بورس نیز پس از بررسی، در صورت پذیرش طرح، مجوز افزایش سرمایه را صادر می‌نماید. این مرحله معمولاً چند هفته زمان می‌برد و مجوز صادرشده در سامانه کدال منتشر می‌شود.

4. دعوت به مجمع عمومی فوق‌العاده:

   پس از اخذ مجوز سازمان بورس، شرکت موظف است سهامداران را برای برگزاری مجمع عمومی فوق‌العاده دعوت کند. در این مجمع، سهامداران درباره اجرای افزایش سرمایه رأی‌گیری می‌کنند. در صورت تصویب مجمع، افزایش سرمایه رسمیت می‌یابد.

   در این مرحله، درصد افزایش سرمایه، محل تأمین آن و نحوه اجرای آن (به‌ویژه در صورت وجود حق‌تقدم) مشخص می‌شود.

5. مهلت پذیره‌نویسی یا اعمال حق‌تقدم (در صورت وجود آورده نقدی):

   اگر افزایش سرمایه از محل آورده نقدی و مطالبات حال‌شده باشد، پس از برگزاری مجمع، برای سهامداران فعلی حق‌تقدم خرید سهام جدید صادر می‌شود.

   سهامداران معمولاً ۶۰ روز مهلت دارند تا نسبت به استفاده از حق‌تقدم خود اقدام کنند (با واریز مبلغ اسمی هر سهم جدید) یا در صورت تمایل، حق‌تقدم خود را در بازار به فروش برسانند.

6. ثبت نهایی افزایش سرمایه:

   پس از اتمام مهلت پذیره‌نویسی یا توزیع سهام جایزه، شرکت مدارک نهایی را برای اداره ثبت شرکت‌ها ارسال می‌کند. با ثبت رسمی سرمایه جدید، افزایش سرمایه به‌طور کامل انجام‌شده تلقی می‌شود و تعداد سهام جدید در پرتفوی سهامداران اعمال می‌گردد.

7. بازگشایی نماد و تعدیل قیمت:

   در پایان فرآیند، نماد معاملاتی شرکت پس از ثبت افزایش سرمایه بازگشایی می‌شود. در زمان بازگشایی، قیمت سهم متناسب با درصد افزایش سرمایه تعدیل می‌شود تا ارزش دارایی سهامداران ثابت بماند.

۴. انواع روش‌های افزایش سرمایه

افزایش سرمایه می‌تواند از مسیرهای مختلفی انجام شود و هر روش، ویژگی‌ها و پیامدهای خاص خود را دارد. شرکت‌ها بسته به هدف مالی، وضعیت نقدینگی و سیاست‌های مدیریتی، از یکی یا ترکیبی از این روش‌ها استفاده می‌کنند. شناخت دقیق انواع افزایش سرمایه برای تحلیلگران و سهامداران ضروری است، زیرا هر نوع اثر متفاوتی بر ارزش ذاتی سهم، نقدینگی شرکت و منافع سهامداران دارد.

در ادامه به مهم‌ترین روش‌های افزایش سرمایه در بازار سرمایه ایران پرداخته‌ایم:

افزایش سرمایه از محل آورده نقدی و مطالبات حل‌شده سهامداران:

در این روش، شرکت از سهامداران فعلی می‌خواهد برای افزایش سرمایه، وجه نقد جدید به شرکت تزریق کنند. سهامداران به میزان سهامی که دارند، حق‌تقدم خرید سهام جدید دریافت می‌کنند.

به‌عبارتی، به هر سهامدار تعدادی برگه حق‌تقدم تعلق می‌گیرد که نشان‌دهنده حق او برای خرید سهام جدید است.

سهامدار در این حالت دو انتخاب دارد:

• با پرداخت مبلغ اسمی هر سهم (معمولاً ۱۰۰ تومان)، از حق‌تقدم خود استفاده کرده و سهام جدید بگیرد.
• یا اگر تمایلی به پرداخت ندارد، حق‌تقدم خود را در بازار بفروشد و از این طریق سود کسب کند.

ویژگی‌ها:

• ورود وجه نقد جدید به شرکت (تزریق سرمایه واقعی).
• افزایش دارایی‌ها و قدرت مالی شرکت.
• زمان‌بر بودن فرآیند (به دلیل دوره پذیره‌نویسی و ثبت).
• تأمین نقدینگی واقعی برای اجرای طرح‌های توسعه.
• بهبود ساختار مالی بدون افزایش بدهی.
• رقیق شدن (کاهش) درصد مالکیت سهامدارانی که از حق‌تقدم خود استفاده نکنند.
• تأخیر در بازگشایی نماد و اعمال سهام جدید.

نکته تحلیلی: از دید بنیادی، این نوع افزایش سرمایه زمانی ارزشمند است که وجوه جدید صرف طرح‌های توسعه‌ای با بازده بالاتر از میانگین نرخ بازده سرمایه شود. در غیر این صورت، صرفاً باعث افزایش تعداد سهام بدون رشد سودآوری می‌شود.

۲. افزایش سرمایه از محل سود انباشته

شرکت‌هایی که در سال‌های گذشته سودآوری خوبی داشته‌اند و سود تقسیم‌نشده در حساب‌های خود نگه داشته‌اند، می‌توانند از محل سود انباشته افزایش سرمایه دهند. در این روش، شرکت سود انباشته را به سرمایه تبدیل می‌کند و سهام جایزه بین سهامداران فعلی توزیع می‌شود.

در واقع، هیچ وجه نقدی از سهامداران دریافت یا پرداخت نمی‌شود و صرفاً بخشی از سود انباشته به سرمایه منتقل می‌گردد.

ویژگی‌ها:

• بدون نیاز به پرداخت وجه نقد توسط سهامداران.
• افزایش تعداد سهام در پرتفوی سهامداران (سهام جایزه).
• تغییری در دارایی کل سهامدار ایجاد نمی‌شود.
• تقویت ساختار مالی و افزایش سرمایه ثبت‌شده شرکت.
• ایجاد نقدشوندگی بیشتر به دلیل افزایش تعداد سهام.
• عدم ورود وجه نقد جدید به شرکت.
• کاهش اسمی قیمت سهم بعد از بازگشایی.

نکته تحلیلی: این روش زمانی مطلوب است که شرکت سودآوری پایدار داشته باشد و افزایش سرمایه باعث آزاد شدن منابع برای توسعه فعالیت‌ها گردد. از دید بنیادی، این نوع افزایش سرمایه صرفاً حسابداری است اما معمولاً اثر روانی مثبتی در بازار دارد.

افزایش سرمایه از محل اندوخته قانونی

مطابق قانون تجارت، شرکت‌ها موظف‌اند هر سال حداقل ۵٪ از سود خالص خود را تا زمانی که به ۱۰٪ سرمایه برسد، به‌عنوان اندوخته قانونی ذخیره کنند.

در برخی موارد، شرکت می‌تواند با تصویب مجمع عمومی فوق‌العاده، از این اندوخته برای افزایش سرمایه استفاده نماید. 

ویژگی‌ها:

• منبع افزایش سرمایه از محل اندوخته‌های شرکت است، نه از خارج.
• معمولاً رقم اندوخته قانونی محدود است و تأثیر زیادی بر سرمایه ندارد.
• بدون نیاز به پرداخت وجه از سوی سهامداران.
• تأثیر اندک بر توان مالی شرکت به دلیل محدود بودن رقم اندوخته.
• صرفاً جنبه حسابداری دارد و منابع نقدی جدید ایجاد نمی‌کند.

نکته تحلیلی: این روش بیشتر برای اصلاح ساختار مالی شرکت استفاده می‌شود تا توسعه فعالیت‌ها. تأثیر واقعی بر سودآوری آینده ندارد.

۴. افزایش سرمایه از محل مازاد تجدید ارزیابی دارایی‌ها

در این روش، شرکت دارایی‌های ثابت خود (مثل زمین، ساختمان، ماشین‌آلات و...) را بر اساس ارزش روز آن‌ها مجدداً ارزیابی می‌کند. اگر ارزش جدید دارایی‌ها بیشتر از ارزش دفتری قبلی باشد، مازاد آن در حساب «مازاد تجدید ارزیابی» ثبت و به عنوان سرمایه جدید در نظر گرفته می‌شود.

ویژگی‌ها:

• هیچ وجه نقدی وارد شرکت نمی‌شود.
• صرفاً ارزش دفتری دارایی‌ها افزایش می‌یابد.
• تعداد سهام سهامداران بیشتر می‌شود (سهام جایزه).
• اصلاح ترازنامه و خروج از زیان انباشته (برای شرکت‌های زیان‌ده).
• افزایش اعتبار مالی شرکت نزد بانک‌ها.
• افزایش ظاهری سرمایه بدون بهبود جریان نقدی.
• در صورت کاهش بعدی ارزش دارایی‌ها، ممکن است شرکت با زیان تجدید ارزیابی مواجه شود.

نکته تحلیلی: از دید بنیادی، این نوع افزایش سرمایه بیشتر جنبه حسابداری و ظاهری دارد. ارزش واقعی شرکت تغییر نمی‌کند، اما برای شرکت‌های زیان‌ده می‌تواند مفید باشد تا از شمول ماده ۱۴۱ قانون تجارت خارج شوند.

۵. افزایش سرمایه از محل صرف سهام

در این روش، شرکت سهام جدید را به قیمتی بالاتر از ارزش اسمی (۱۰۰ تومان) منتشر می‌کند. مازاد مبلغ دریافتی نسبت به ارزش اسمی، به حساب «صرف سهام» منتقل می‌شود. این مازاد ممکن است برای توسعه فعالیت‌ها یا بهبود نقدینگی استفاده شود.

ویژگی‌ها:

• ورود وجه نقد واقعی به شرکت.
• معمولاً در شرکت‌های بزرگ و با سهام محبوب انجام می‌شود.
• افزایش سرمایه بدون فشار بر سهامداران فعلی.
• تقویت نقدینگی و منابع مالی شرکت.
• امکان استفاده از صرف سهام برای پاداش یا اندوخته‌های جدید.
• نیازمند جذابیت بالا و تقاضای زیاد برای سهام شرکت است.
• اجرای پیچیده‌تر نسبت به سایر روش‌ها.

نکته تحلیلی: افزایش سرمایه از محل صرف سهام نشان‌دهنده اعتماد بازار به شرکت است، زیرا خریداران حاضرند سهام را گران‌تر از قیمت اسمی بخرند. این روش معمولاً در شرکت‌های با عملکرد قوی و سودآوری پایدار مشاهده می‌شود.

۶. افزایش سرمایه از محل آورده نقدی با سلب حق تقدم از سهامداران فعلی

در این روش، شرکت برای جذب سرمایه‌گذاران جدید (غیر از سهامداران فعلی) اقدام به افزایش سرمایه می‌کند، اما حق‌تقدم خرید سهام جدید از سهامداران فعلی سلب می‌شود. در نتیجه، سهام جدید مستقیماً به سرمایه‌گذاران جدید واگذار می‌گردد.

ویژگی‌ها:

• ورود نقدینگی جدید به شرکت از خارج از مجموعه سهامداران فعلی.
• کاهش درصد مالکیت سهامداران قبلی.
• تأمین سریع منابع مالی موردنیاز شرکت.
• امکان ورود سهامدار یا شریک استراتژیک جدید.
• کاهش مالکیت سهامداران فعلی (رقیق شدن سهم).
• در صورت عدم شفافیت هدف، ممکن است مورد اعتراض سهامداران فعلی قرار گیرد.

نکته تحلیلی:‌ این روش زمانی منطقی است که شرکت قصد دارد شریک جدیدی با سرمایه یا فناوری خاص وارد کند، یا نیاز فوری به نقدینگی دارد. اما از دید سهامدار خرد، باید هدف افزایش سرمایه و ارزش‌افزایی ناشی از ورود سهامدار جدید به دقت بررسی شود.

۵. اثر افزایش سرمایه بر قیمت سهم

وقتی شرکت افزایش سرمایه انجام می‌دهد، تعداد سهام شرکت زیاد می‌شود اما ارزش کل شرکت تغییر نمی‌کند. بنابراین برای حفظ تعادل، قیمت هر سهم باید کاهش یابد تا حاصل‌ضرب «تعداد جدید × قیمت جدید» برابر با «ارزش کل قبل از افزایش سرمایه» باقی بماند.

۶. سهام جایزه

سهام جایزه همیشه زمانی داده می‌شود که شرکت از منابع داخلی خود (سود انباشته، اندوخته‌ها یا تجدید ارزیابی) سرمایه را افزایش دهد.

در این حالت، تعداد سهام شما بیشتر می‌شود، اما چون قیمت سهم تعدیل می‌شود، ارزش دارایی‌تان تغییری نمی‌کند.

جمع‌بندی

افزایش سرمایه یکی از ابزارهای مهم شرکت‌ها برای تأمین منابع مالی، اصلاح ساختار مالی و جبران زیان انباشته است. این فرآیند می‌تواند از آورده نقدی، سود انباشته، اندوخته قانونی، تجدید ارزیابی دارایی‌ها، صرف سهام یا سلب حق تقدم انجام شود و هر روش تأثیر متفاوتی بر سهامداران و ارزش بنیادی شرکت دارد.

ادامه مسیر یادگیری

* با ثبت نام در ترندرو به صورت های مالی، نسبت های مالی و ارزش گذاری ذاتی سهام های مختلف به آسانی دسترسی داشته باشید.